Tiếng Nhật có câu chào tạm biệt giống hệt, nên mình đinh ninh cứ bê nguyên sang là được.
Mình tưởng đó là một câu nói dễ thương
Mình làm ở công ty Hàn Quốc được chừng hai tháng.
Ai cũng nói "수고하셨습니다" (sugohasyeossumnida) lúc ra về. Mình nghe suốt ngày, từ mọi phía. Nghe như một câu tử tế — nó ghi nhận rằng ai đó đã làm việc vất vả.
Tiếng Nhật có một từ cho đúng vị trí này: お疲れさまでした (otsukaresama deshita, "chắc bạn mệt rồi"). Nghĩa gần như y hệt, dùng đúng khoảnh khắc đó, lúc tan làm. Và — đây mới là phần quan trọng — nói với trưởng phòng thì hoàn toàn không sao cả.
Thế là mình dùng câu tiếng Hàn mà chẳng nghĩ ngợi gì.
Sếp mình mỉm cười đáp "네, 들어가요" — ừ, về cẩn thận nhé. Nhưng một chị tiền bối ngồi gần liếc nhìn mình.
Hôm sau, chị ấy nói cho mình biết
Lúc uống cà phê, chị nhắc chuyện đó một cách dè dặt.
"Cái câu hôm qua ấy… với trưởng phòng thì bọn chị không nói vậy đâu."
수고 vốn là từ dành cho người dưới và đồng nghiệp, chị bảo.
Đó là từ ghi nhận công sức của ai đó — và việc ghi nhận được thực hiện từ trên xuống. Xuất phát từ miệng người dưới, nó nghe như bạn đang chấm điểm một ngày làm việc của cấp trên.
Mình hỏi chị: vậy câu mình nói là thất lễ à?
Chị xua tay. "Không đến mức đó." Trên thực tế ai cũng nói, và sếp có lẽ còn chẳng để tâm. Chỉ là ở những dịp trang trọng thì nên tránh, vậy thôi.
Sau đó mình tra thử, Viện Ngôn ngữ Quốc gia Hàn Quốc đúng là ghi rằng không nên dùng với cấp trên. Nhưng ở văn phòng thì mọi người cứ dùng thôi. Đây là một trong những chỗ mà quy tắc và thực tế không khớp nhau.
Nhưng cái bẫy thật sự lại nằm chỗ khác
Chị chỉ ra thêm một điều nữa. Cùng một từ, nhưng sức nặng thay đổi theo thì.
| Với ai | Mình đã nói | An toàn hơn |
|---|---|---|
| Trưởng phòng | 수고하셨습니다 | 먼저 들어가겠습니다 |
| Trưởng phòng | 수고하세요 | 먼저 가보겠습니다 |
| Đồng nghiệp | 수고하셨습니다 | Cứ dùng nguyên vậy |
수고하세요 mới là vấn đề lớn hơn, chị nói. Nó hướng về phía trước — thực chất là bảo người kia tiếp tục cày cuốc đi. Khi bạn về trước và nói câu đó với người còn ở lại, bạn đang nói "cứ vất vả tiếp nhé."
수고하셨습니다, nói về một ngày đã kết thúc, là câu nhẹ hơn trong hai câu.
Mình thì coi chúng là cùng một từ và thay phiên dùng thoải mái. Dĩ nhiên là mình lại dùng câu tệ hơn thường xuyên hơn.
Vậy thay vào đó thì nói gì
Câu đầu tiên chị dạy mình là câu này.
Nhưng chị bổ sung một lưu ý: câu này với một số người vẫn có thể nghe lấn cấn. Bản thân chữ 고생 đã mang một phán xét — "chắc là cực lắm." Chị bảo cũng hiếm gặp, chủ yếu chỉ ở những dịp rất trang trọng.
Thế là mình hỏi câu nào an toàn mọi nơi, và chị đưa mình câu này.
Nó không bình phẩm gì về một ngày của người đối diện; nó chỉ nói ra việc bạn sắp làm. Nhờ vậy mà dùng với ai cũng an toàn.
"감사합니다" cũng được, chị bảo. Giờ mình dùng câu đó rất nhiều.
Chắc phải đến vài chục lần
Sau cuộc nói chuyện đó, mình ngồi nhẩm tính. Ngày nào cũng nói suốt hai tháng — vài chục lần là còn ít.
Đó không phải một lần lỡ miệng.
Và suốt chừng đó thời gian, không ai nói gì cả. Nó không đủ khiếm nhã để đáng phải sửa, nên mọi người cứ cho qua. Ngay cả chị ấy cũng bảo đã cân nhắc trọn một ngày xem có nên nhắc hay không.
Mình may mắn vì không bị ai chỉnh. Nhưng cũng chính vì không bị chỉnh nên mình mới không hề hay biết.
Tiếng Nhật cũng có đúng quy tắc này
Trên đường về nhà, mình chợt thấy chuyện này hơi buồn cười. Tiếng Nhật có quy tắc y hệt.
ご苦労さま (gokurousama, "cảm ơn đã vất vả") chính là trường hợp đó. Nghĩa gần giống お疲れさま, nhưng nói với cấp trên là thất lễ — vì đó là từ để người ở trên ghi nhận công sức của người dưới.
Đó là chính xác cùng một lý do khiến 수고하셨습니다 trong tiếng Hàn bị tuýt còi.
Nghĩa là mình vốn đã có sẵn trực giác này. Chỉ là trong tiếng Nhật, lằn ranh được kẻ ở ご苦労さま, còn trong tiếng Hàn nó được kẻ ở 수고. Lằn ranh nằm ở chỗ khác nhau.
Mình sai không phải vì không biết quy tắc. Mình sai vì đã gắn một quy tắc mình biết vào nhầm từ.
Kính ngữ không phải công tắc
Thêm một điều nữa. Các cấp độ lịch sự trong tiếng Hàn không phải công tắc bật tắt — mà là một núm vặn.
Cùng một câu tách thành ba nhánh tùy người đối diện: 수고했어 / 수고하셨어요 / 수고하셨습니다 — nghĩa giống hệt nhau, hoàn cảnh dùng khác hẳn nhau.
Bản thân cấu trúc này thì mình thấy quen vì tiếng Nhật cũng có. Nhưng một lần nữa, các điểm ngắt nằm ở vị trí khác nhau. Chọn theo trực giác tiếng Nhật là lệch đúng một nấc.
Nên dạo này, với sếp, mình nói "먼저 들어가겠습니다." Nó chỉ mô tả hành động của chính mình, nên không có lời đánh giá nào lẻn vào được.
Mình đang học từng câu một như thế. Và mình ngờ rằng vẫn còn ít nhất một câu nữa mình đang dùng sai mà không biết.
